Η καινοτομία στη γεωργία

Δρ Μαρίνος Μάρκου
Πρώτος Λειτουργός Γεωργικών Ερευνών

Οι νέες ευκαιρίες εμπορίας που δημιουργούνται και η ανάγκη αύξησης της παραγωγικότητας / αποδοτικότητας, τα προβλήματα της αειφόρου χρήσης των φυσικών πόρων και της Κλιματικής Αλλαγής, καθώς και οι νέοι ρόλοι που αναλαμβάνουν δημόσιοι, ιδιωτικοί και κοινωνικοί «παίκτες», συμβάλλουν και δρομολογούν σε μεγάλο βαθμό τις αλλαγές και τις εξελίξεις στο γεωργικό τομέα. Στην περίπτωση της Κύπρου, κινητήριο μοχλό και σημείο αναφοράς των αλλαγών που έχουν επέλθει στο γεωργικό τομέα αποτελούν η ένταξη της Κύπρου στην Ευρωπαϊκή Ένωση (ΕΕ) και η Κοινή Αγροτική Πολιτική (ΚΑΠ). Η καινοτομία αποτελεί βασικό συστατικό για την ανταγωνιστικότητα του σύγχρονου γεωργικού τομέα και η στήριξη της γεωργικής έρευνας και των γεωργικών εφαρμογών είναι απαραίτητη. Ωστόσο, πολλές φορές δεν είναι αρκετή για να διευρύνει τη δυνατότητα καινοτομίας και απαιτούνται παρεμβάσεις για υποβοήθησή της. Αναγνωρίζοντας τη δυσκολία αυτή η ΕΕ δημιούργησε, το 2008, το Ευρωπαϊκό Ινστιτούτο Καινοτομίας και Τεχνολογίας.

Η ΕΕ στον Κανονισμό (ΕΕ) 294/2008, με τον οποίο ιδρύεται το Ευρωπαϊκό Ινστιτούτο Καινοτομίας και Τεχνολογίας (ΕΙΤ), ορίζει ως καινοτομία «…τη διαδικασία, με την οποία νέες ιδέες δίνουν απαντήσεις στα αιτήματα της κοινωνίας και της οικονομίας και δημιουργούν νέα προϊόντα, υπηρεσίες ή επιχειρηματικά και οργανωτικά μοντέλα που εισάγονται με επιτυχία σε μια υφιστάμενη αγορά ή που μπορούν να δημιουργήσουν νέες αγορές, καθώς και τα αποτελέσματα της διαδικασίας αυτής». Στόχος του ΕΙΤ είναι η συμβολή στην αειφόρο ανάπτυξη της ευρωπαϊκής οικονομίας και της Ευρώπης με την ενίσχυση της ικανότητας των Κρατών Μελών και της Κοινότητας στην καινοτομία. Το ΕΙΤ φιλοδοξεί μέσω εντοπισμού των τομέων προτεραιότητας να αναλάβει πρωτοβουλίες και να σχεδιάσει δραστηριότητες έρευνας, καινοτομίας και τριτοβάθμιας εκπαίδευσης. Η συνεχής προσπάθεια για νέα προϊόντα / υπηρεσίες ή νέες παραγωγικές διαδικασίες προσδίδουν ανταγωνιστικό πλεονέκτημα σε τρεις περιοχές: (α) Στην αξιοποίηση των πόρων με την ανάπτυξη δραστηριοτήτων Έρευνας και Ανάπτυξης, εφαρμογή νέας τεχνολογίας, νέων παραγωγικών επενδύσεων, επέκταση σε νέες αγορές ή αύξηση του πελατολογίου, κ.ά., (β) στην ανάπτυξη και ανανέωση του οργανισμού με τη μορφή επένδυσης, μεγέθυνσης, δημιουργίας καλύτερων ευκαιριών επαγγελματικής ανέλιξης του προσωπικού και νέων προσλήψεων, και (γ) στην επιχειρηματική επιτυχία. Σε ότι αφορά την καινοτομία στη γεωργία, γενικά, αυτή αναφέρεται σε νέες τεχνολογίες, όπως στη βιοτεχνολογία και στα νέα μηχανήματα, στη σταδιακή αλλαγή (π.χ. αποφάσεις για φύτευση νέας καλλιέργειας ή δημιουργία ετικέτας πώλησης), καθώς και στην ευρύτερη διαδικασία μέσω την οποίας οι ιδέες συλλαμβάνονται, αναπτύσσονται και διαδίδονται στο γεωργικό τομέα.

Στο σύγχρονο γεωργικό τομέα η ανταγωνιστικότητα εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από τη συνεργασία για καινοτομία. Σύμφωνα με έγγραφο που ετοίμασε η Διεθνής Τράπεζα το 2006 με τίτλο «Enhancing Agricultural Innovation: How to Go Beyond the Strengthening of Research Systems» καταγράφονται εννιά ευρήματα που σχετίζονται και επηρεάζουν την καινοτομία:

  • Η γεωργική έρευνα αποτελεί ένα σημαντικό συστατικό, αλλά, όχι πάντα, το κύριο συστατικό της καινοτομίας, γι’ αυτό και τα ερευνητικά αποτελέσματα θα πρέπει να αποτελούν παράλληλες και συντονισμένες διαδικασίες του συστήματος καινοτομίας.
  • Η κοινωνική και περιβαλλοντική αειφορία είναι αναπόσπαστα κομμάτια για την οικονομική επιτυχία και θα πρέπει να αντικατοπτρίζονται στις παρεμβάσεις.
  • Η αγορά δεν είναι επαρκής για να προωθεί την αλληλεπίδραση γι΄ αυτό και ο δημόσιος τομέας καλείται να διαδραματίσει κεντρικό ρόλο.
  • Οι παρεμβάσεις είναι απαραίτητες για τη δημιουργία της ικανότητας και για την προώθηση της μάθησης που επιτρέπει σε έναν τομέα να ανταποκριθεί σε συνεχείς ανταγωνιστικές προκλήσεις.
  • Η οργάνωση των αγροτικών εταίρων αποτελεί κεντρική αναπτυξιακή έννοια. Είναι κοινό θέμα στην ανάπτυξη των συστημάτων καινοτομίας και σε διάφορες γεωργικές και αγροτικές αναπτυξιακές προσπάθειες.
  • Οι «παίκτες» που είναι κρίσιμοι για το συντονισμό των συστημάτων καινοτομίας σε επίπεδο τομέα, είτε παραγνωρίζονται ή απουσιάζουν.
  • Για να προωθηθεί η κουλτούρα καινοτομίας θα πρέπει να καλλιεργηθεί ένα μεγάλο εύρος στάσεων και πρακτικών.

Η διεθνής εμπειρία δείχνει ότι, η επένδυση στους αγροτικούς συνεταιρισμούς καθιστά τα συστήματα γεωργικής καινοτομίας πιο αποδοτικά ακριβώς διότι μπορεί να κινητοποιήσει δύο δυνατότητες που, συνήθως στερούνται οι γεωργοί και οι οργανώσεις τους: (α) τη δυνατότητα να διατυπώνουν και να λαμβάνουν απαντήσεις στις απαιτήσεις τους, και (β) τη δυνατότητα να διαπραγματεύονται. Τα συστήματα καινοτομίας θα πρέπει, επίσης, να δίνουν προτεραιότητα στη συνεργασία με εμπειρογνώμονες και με άτομα που κατέχουν βαθιά γνώση για τις γεωργικές κοινότητες και είναι σε θέση να τους παρέχουν δεξιότητες και άλλους πόρους. Θα πρέπει, συνεπώς, να αναληφθούν ενέργειες για ένταξη και επαρκή αντιπροσώπευση των γεωργών στο Σύστημα Γεωργικής Καινοτομίας. Οι παρεμβάσεις για τη δημιουργία ενός υποβοηθητικού περιβάλλοντος καινοτομίας θα είναι αποτελεσματικές εάν δεν συνοδεύονται από τη δημιουργία κουλτούρας καινοτομίας. Η κουλτούρα καινοτομίας μπορεί να καλλιεργηθεί, μεταξύ άλλων, με την κατάλληλη πρόταξη και εκτίμηση της σημασίας της επιστήμης και της τεχνολογίας στην ανταγωνιστικότητα, στην προώθηση επιχειρηματικών μοντέλων που υιοθετούν την κοινωνική και περιβαλλοντική αειφορία, στάσεων που αγκαλιάζουν μια πολυμορφία συστημάτων κουλτούρας και γνώσης και προωθούν επίλυση προβλημάτων χωρίς αποκλεισμούς και με μελλοντικό προσανατολισμό αντί πυροσβεστικών αντιδράσεων. Η δημιουργία κουλτούρας καινοτομίας είναι δυνατόν να καλλιεργηθεί σε διάφορα επίπεδα, εντός του Οργανισμού, σε τομεακό ή εθνικό επίπεδο, ενώ η ευθύνη για τη δημιουργία κουλτούρας καινοτομίας βαρύνει όλους του Φορείς που με τον έναν ή τον άλλο τρόπο εμπλέκονται στη γεωργική δραστηριότητα. Τέλος, η δημιουργία του ΕΙΤ προσφέρει μια μοναδική ευκαιρία για τους κυπριακούς Φορείς, την οποία θα πρέπει να εκμεταλλευτούν και να ενταχθούν σε αυτό, έτσι ώστε να συμμετέχουν στο ευρωπαϊκό και παγκόσμιο γίγνεσθαι σε θέματα καινοτομίας.